پژوهشگاه بین المللی المصطفی (ص)
تاریخ مطلب : 1399/04/22
پیوست مرتبط : عکس / فیلم / صوت
مجموعه : پژوهشکده مطالعات منطقه ای
25 سال پس از قتل عام سربرنیتسا:

صرب ها بابت این جنایت عذرخواهی کرده اما هنوز از پذیرش این فاجعه به عنوان یک نسل‌کشی طفره می‌رود.

"همه کسانی که تمایل به رفتن دارند جابه‌جا خواهند شد. بزرگ و کوچک، پیر و جوان. نترسید. هیچ کس نگران نباشد".

این جمله افسران "صرب بوسنی" در حین محاصره شهر سربرنیتسا (شرق بوسنی و هرزگوین) خطاب به مسلمانان بوسنی بود که اندکی بعد به یکی از بزرگترین قتل عام‌های اروپا تبدیل شد.

 

بیش از 8 هزار پسر و مرد در سربرنیتسا قتل عام شدند/GETTY IMAGES

یادبود قتل عام سربرنیتسا

در 11 جولای 1995 (19 تیر 74) یگان‌های ارتش صرب بوسنی وهرزگووین شهر مسلمان‌نشین سربرنیتسا را محاصره و تصرف کردند.

در کمتر از دو هفته، نیروهای صرب بیش از 8 هزار (مسلمان) بوسنیایی را کشتند. این بزرگترین قتل عام پس از پایان جنگ جهانی دوم در اروپا محسوب می‌شود.

"راتکو ملادیچ" فرمانده یگان‌های صرب بوسنی در ابتدای عملیات قتل عام به غیر نظامیان وحشت زده گفت که چیزی برای ترس وجود ندارد اما نیروهای صرب 10 روز به قتل عام خود ادامه دادند.

گورهای دسته جمعی در بوسنی همچنان کشف می‌شوند/ عکس: رویترز

کشف گورهای دسنه جمعی در بوسنی

صلح‌بانان مسلح سازمان ملل متحد به دلیل شدت خشونت‌ها در منطقه موفق به انجام هیچ کاری در "محدوده امن" سازمان ملل در سربرنیتسا نشدند و خشونت‌ها در پیرامون آنها شدت گرفت.

"کوفی عنان" دبیر کل سابق سازمان ملل، بعدها فاجعه سربرنیتسا را عذاب همیشگی تاریخ سازمان ملل عنوان کرد.

این قتل عام بخشی از برنامه نیروهای صرب بوسنی علیه مسلمان این کشور در طول جنگ داخلی بوسنی و یکی از درگیری‌های پس از تجزیه یوگسلاوی در دهه 1990 محسوب می‌شود.

یوگسلاوی کشوری بزرگ از اروپای مرکزی تا بالکان بود که مردمش از قوم‌ها و نژادهای گوناگون درگیری‌های زیادی با هم داشتند. شش جمهوری منطقه‌ای صربستان، اسلوونی، کرواسی، بوسنی و هرزگوین، مقدونیه و مونته‌نگرو و دو استان خودمختار کوزوو و "وویوودینا" در کشوری به نام یوگسلاوی تجمیع شده بودند.

راتکو ملادیچ" فرمانده یگان‌های صرب بوسنی در مرکز عکس که یکی از عاملان اصلی قتل عام سربرنیتسا محسوب می‌شود/ عکس: GETTY IMAGES

زنرال راتکو ملادیچ

جمهوری سوسیالیستی بوسنی و هرزگوین که در آن زمان به عنوان بخشی از یوگسلاوی شناخته می‌شد، منطقه‌ای چند قومیتی از مسلمانان بوسنی، صرب‌های اورتدکس و کروات‌های کاتولیک بود.

بوسنی وهرزگوین استقلال خود را در سال 1992 و پس از یک رفراندوم اعلام کرد و کمی بعد از سوی ایالات متحده آمریکا و کشورهای اروپایی به رسمیت شناخته شد.

اما صرب‌های بوسنی رفراندوم را تحریم کرده بودند. اندکی بعد نیروهای صرب بوسنیایی با حمایت دولت وقت یوگسولاوی (صربستان فعلی) به کشور تازه تاسیس حمله کردند.

آنها با هدف ایجاد "صربستان بزرگ" و با سیاستی مشهور به پاکسازی قومی شروع به حذف مسلمان بوسنی از منطقه زندگیشان کردند.

بخش بوسنیایی با اکثریت مسلمان در اصل اسلاوهایی هستند که پس از ورود ترک‌های عثمانی در اوایل قرون وسطی اسلام را پذیرفتند.

سربازان صرب بوسنی در سال 1992 برای اولین بار سربرنیتسا را تصرف کردند اما پس از مدت کوتاهی این منطقه توسط ارتش مسلمان بوسنی پس گرفته شد. پس از آن بین  دو طرف مسلمان بوسنی و صرب درگیری‌هایی شکل گرفت.

پناهجویان مسلمان بوسنی در حال فرار از مناطق قتل عام به کمک نیروهای سازمان ملل/ عکس: GETTY IMAGES

پناه جویان مسلمان بوسنی در حال فرار از منطقه جنگی

در آوریل 1993، شورای امنیت سازمان ملل متحد این منطقه را " منطقه امن ... عاری از هرگونه حمله مسلحانه یا اقدامات خصمانه دیگر" اعلام کرد.

با این وجود محاصره سربرنیتسا ادامه یافت. تجهیزات لازم برای غیرنظامیان رو اتمام بود و تعداد کمی از سربازان هلندی به عنوان نیروهای صلح‌بان سازمان ملل در این منطقه فعالیت می‌کردند. در این میان مرگ ساکنین منطقه بوسنی به دلیل گرسنگی آغاز شد.

در 6 جولای 1995 نیروهای صرب بوسنی به صورت جدی به سربرنیتسا حمله کردند. نیروهای سازمان ملل مجبور به عقب‌نشینی به درون شهر شدند.  فراخوان حملات هوایی ناتو نیز کمک چندانی به مسئله نکرد و تنها کمی از سرعت سرکوب و قتل عام مسلمانان بوسنی کاست.

شهر حفاظت شده توسط سازمان ملل متحد، در 5 روز فرو ریخت. ژنرال ملادیچ (از فرماندهان ارتش صرب بوسنی) پیروزمندانه در میان شهر قدم می‌زد. حدود 20 هزار نفر به پایگاه اصلی سازمان ملل در این شهر پناه بردند.

سربازان هلندی پاسدار صلح در "منطقه امن" سازمان ملل در سربرنیتسا - بوسنی/ عکس: GETTY IMAGES

سربازان هلندی در منطقه امن سازمان ملل

کشتار در روزهای بعد آغاز شد. پناه‌جویان مسلمان را از اتوبوس‌ها خارج کردند. نیروهای صرب بوسنی مردان و پسران را از میان جمعیت جدا کرده و آنها را به ضرب گلوله کشتند.

هزاران نفر با گلوله کشته و سپس با بولدوزر در گورهای دسته جمعی دفن شدند. براساس برخی از گزارش‌ها بعضی از آنها زنده به گور شدند. این در حالی بود که برخی از بزرگسالان مجبور به تماشای کشته شدن فرزندانشان بودند.

در این میان، زنان و دختران از جمعیت جدا شده و بسیاری از آنان، مورد تجاوز قرار گرفتند. شاهدان در آن زمان از خیابان‌های پر از جنازه حرف می‌زدند.

سربازان هلندی پاسدار صلح سازمان ملل که شاهد خشونت صرب‌های بوسنی بودند کاری نکردند و 5 هزار مسلمان پناهنده در مقر خود را تسلیم صرب‌ها کردند.

اما تحقیقات جدید از حقایق مربوط به جنگ بوسنی خبر از فاجعه‌ای بزرگ‌تر و دخالت کشورهای غربی در این کشتار می‌دهد.

مکاتبات دیپلماتیکی که به تازگی از طبقه بندی خارج شده، به همراه مصاحبه‌های انجام شده با افراد درگیر جنگ و همچنین شهادت افرادی که در مقابل دادگاه جنایات جنگی حاضر شده‌اند نشان می‌دهد خیلی قبل‌تر از اینکه ملادیچ کنترل سربرنیتسا را در دست بگیرد، دولت‌های انگلیس، آمریکا و فرانسه در جریان جنگ پذیرفته بودند که این شهر و 2 منطقه دیگری که به‌عنوان مناطق امن تعیین شده بودند، «قابل دفاع» نیستند و آنها آماده بودند تا این شهرها را تسلیم صرب‌ها کنند. این اقدام آنها با هدف دنبال کردن نقشه و حدود سرزمینی بود که رئیس‌جمهور صربستان اسلوبودان میلوشویچ برای پذیرش صلح قبول کرده بود.

درحالی‌که این کشورها بحث بر سر واگذار کردن سربرنیتسا به صرب‌ها را ادامه می‌دادند، به‌طور حتم از وجود «دستور شماره 7» ارتش صرب‌های بوسنی هم خبر داشتند که براساس آن به نیروهای صرب دستور داده شده بود مسلمانان بوسنی را «به‌طور کامل از مناطق امن بیرون کنند». آنها همچنین خبر داشتند که ملادیچ به شورای صرب‌های بوسنی گفته بود «ترجیح من این است که آنها را کاملا محو کنیم» و همچنین کارادزیچ قول داده بود درصورتی که نیروهایش بتوانند سربرنیتسا را تصرف کنند «کشتاری به راه بیندازد که همچون حمام خون باشد».


همزمان با جنگ بوسنی، «روبرت فریشر» یکی از دیپلمات‌های آمریکایی در گزارشی به واشنگتن اعلام می‌کند که میلوشویچ طرح صلح را قبول نمی‌کند مگر اینکه مناطق امن به صرب‌ها تسلیم شوند. آنتونی لیک از مشاوران امنیت ملی آمریکا که مقام مافوق فریشر محسوب می‌شد، نقشه جدیدی آماده کرد که براساس آن کنترل سربرنیتسا به صرب‌ها داده می‌شد.بر این اساس مقام‌های آمریکایی از نیروهای حافظ صلح سازمان ملل خواستند «از مناطق حساس عقب نشینی کنند»؛ مناطق حساسی که در واقع همان مناطق امن تعیین شده از سوی سازمان ملل بودند.

دولت‌های فرانسه و انگلیس نیز موافق این طرح بودند. «سر ملکلم ریفکیند» وزیر دفاع وقت انگلیس اعلام کرد مناطق امن سازمان ملل دیگر مثل قبل «قابل دفاع نیستند». این وقایع 6 هفته قبل از وقوع کشتار سربرنیتسا روی داده‌ است. درحالی که نیروهای ملادیچ به سمت سربرنیتسا پیشروی می‌کردند، کشورهای غربی به هشدارهای ساکنان این شهر مبنی بر سقوط آن توجهی نکردند. زمانی که کشتار 8 هزار نفر از ساکنان سربرنیتسا تقریبا به پایان رسیده بود، مذاکره‌کنندگان غربی با ملادیچ و میلوشویچ دیدار کردند اما هیچ اشاره‌ای به قتل عام رخ داده نداشتند. حتی اسناد از طبقه بندی خارج شده در آمریکا نشان می‌دهد سازمان سیا از طریق هواپیماهای جاسوسی خود تقریبا «به‌طور زنده» در حال مشاهده مناطقی بوده که قتل عام در آنها در جریان بوده است.

 در طول دوران محاصره، غیرنظامیان زخمی و گرسنه بودند/ عکس: GETTY IMAGES

25 سال پس از قتل عام سربرنیتسا/ گورهای دسته جمعی کشف می‌شود

یک دادگاه سازمان ملل در لاهه که بعدها به بررسی این وقایع پرداخت، از برنامه‌ریزی گسترده برای این قتل عام صحبت کرد.

این دادگاه در حکمی علیه یکی از فرماندهان صرب بوسنیایی اعلام کرد: تلاش متمرکز و هماهنگ برای دستگیری و اسارت مردان مسلمان در سن خدمت نظامی انجام شد. نیروهای صرب در میان اتوبوس‌ها به دنبال جنس مذکر بودند و در میان آنها مردان پیر و پسران کم سن و سالی را می‌گرفتند که شرایط خدمت در نیروهای مسلح را نداشتند.

تاثیرات این قتل عام همچنان و تا به امروز ادامه دارد.

25 سال پس از نسل‌کشی، قبرستان‌های دسته جمعی جدید و اجساد قربانیان هنوز کشف می‌شود.

روایت تکان دهنده زن مسلمان از جنایات وحشیانه صرب ها


وقوع جنگ برای «یاسمینا» شبیه یک شوخی به نظر می رسید. آن زمان وی فقط 19 سال سن داشت، در رویای تبدیل شدن به یک اقتصاددان به سر می برد و با پسر نوپا و دختر نوزادش بازی می کرد، گویی آنها اسباب بازی بودند.

یاسمینا می گوید: "کل یک خانواده در طول شب ناپدید می شدند. گاهی اوقات ما می توانستیم اجسادشان را در باغ ها پیدا کنیم و گاهی حتی اجساد آنها نیز پیدا نمی شد."

وی می افزاید: "مردانی از خانواده ام همان روز اول مضروب شدند...مادرم ناپدید شد. من هرگز نفهیدم چه چیزی اتفاق افتاد."

شبه نظامیان وفادار به «آرکان» - ملی گرای افراطی که بعدها به خاطر جنایاتش علیه بشریت محاکمه شد – به خانه یاسمینا و شوهرش یورش بردند و خانه را برای یافتن اشیای قیمتی و سلاح زیر و رو کردند. زمانی که هیچ سلاحی در خانه نیافتند شروع به کتک زدن شوهر یاسمینا کردند.

یاسمینا می گوید: "سپس آنها به شکنجه من پرداختند. از هوش رفتم. زمانی که به هوش آمدم خود را کاملا عریان و خون آلود یافتم، خواهرشوهرم نیز عریان افتاده بود... می دانستم هر دو مورد تجاوز قرار گرفته ایم."

وی در گوشه ای مادرشوهرش را دید که بچه اش را نگه داشته و گریه می کند.

یاسمینا ادامه می دهد: "همان روز ما در خانه مان حبس شدیم، این بدترین چیز ممکن بود، بدترین دوره عمرم، و بدبختی ها از همان موقع آغاز شد."

این زن مسلمان با یادآوری رفتارهای حیوانی سربازان صرب با خودش و 10 زن دیگر می گوید: "هر روز مورد تجاوز قرار می گرفتیم. تنها در خانه نبود، بلکه آنها ما را برای سربازان به خط مقدم می بردند تا شکنجه مان بدهند. سپس این رفتارها در خانه و مقابل چشم کودکان تکرار می شد."

وی ادامه می دهد: "در چنین شرایط بدی گاهی اوقات حتی نمی توانستم کودکانم را تشخیص دهم. با وجود آنکه در شرایط جسمانی بسیار بدی به سر می بردم آنها اصلا رحم و مروت نداشتند. هر روز به من تعرض می کردند. آنها من را پیش سربازان می بردند و به آن خانه بازمی گرداندند."

وی می افزاید: "تنها صحبت من با آنها این بود که التماس می کردم چه زمانی من را می کشند. اما می خندیدند و پاسخ می دادند که «ما به مرده شما نیاز نداریم». "

یاسمینا که اکنون سنش بیش از یک زن 35 ساله به نظر می رسد تعریف می کند که زمانی در خط مقدم سربازان زن وی را شکنجه دادند و با یک بطری شکسته گلو و مچ دستش را بریدند و سپس سربازان با سرنیزه وی را آزار و اذیت کردند.

"یک سال و هر روز این رفتارها ادامه یافت... همه زن ها نتوانستند جان سالم به در ببرند."

بنابر آمارهای «سازمان امنیت و همکاری اروپا»، ده ها هزار زن مسلمان بین سال های 1992 تا 1994 تحت فرمانروایی «رادوان کارادزیچ» در بوسنی و سایر نقاط یوگسلاوی سابق مورد تجاوز قرار گرفتند.

کارادزیچ مشهور به «سلاخ سربرنیتسا» چند روز پیش در حالی که تغییر قیافه داده بود (تصویر راست)، پس از سال ها فرار دستگیر شد و اکنون با اتهام جنایات جنگی در دادگاه جنایی بین المللی روبروست.
حدود چند هزار مرد مسلمان در شهر بوسنیایی «سربرنیتسا» در طول جنگ به دستور کارادزیچ، رهبر صرب های بوسنی، قتل عام شدند.
در سال 1993 یاسمینا با کمک یک فرد صرب که از دوستان والدینش بود از خانه ای که در آن نگهداری می شد، رهایی یافت. به یاسمینا گفته شد وی به عنوان یک روسپی به این فرد صرب فروخته شده اما آشنای خانوادگی به یاسمینا گفت: "به خاطر والدینش وی را نجات داده است."

سپس این فرد یاسمینا و کودکانش را به خط مقدم انتقال داد و توانست آنها را از میان سربازان صرب به سمت مواضع نیروهای بوستی بفرستد.

یاسمنا می گوید: "خیلی ضعیف شده بودم. فقط 45 کیلو وزن داشتم. بیش از یک کیلومتر هر دو کودک خود را حمل کردم تا به سمت نیروهای بوسنی برسم."

هرچند یاسمینا از خطر جسته بود اما آثار این حادثه ناگوار در خاطر وی باقی مانده بود.

"احساس شرمساری می کردم. می خواستم بمیرم یا به هر طریقی شده ناپدید شوم. نمی توانستم از کودکانم مراقبت کنم. بقیه این کار را می کردند. توان و اراده از من سلب شده بود."

پزشکان به مداوای وی در یکی از مراکز نگهداری پناهندگان در حوالی شهر «توزلا» پرداختند.

"آنها متوجه شدند که من حامله هستم، شش ماهه آبستن بودم و خود از آن بی خبر بودم. برای سقط جنین خیلی دیر شده بود اما من گفتم که این بچه را نمی خواهم."

سرانجام پزشکان گفتند که آنها می توانند عمل سقط جنین را امتحان کنند اما این عمل بسیار پرمخاطره ای بود که در میان هر 100 زن تنها احتمال زنده ماندن یک زن وجود داشت.

یاسمنا با یادآوری اینکه در همان روزی که وی عمل شد دختری 18 ساله در طول عمل مشابهی جان سپرد، می گوید: "به آنها (پزشکان) التماس کردم که من را عمل کنند و این کار صورت گرفت."

چند ماه بعد شوهر یاسمینا توانست از یک اردوگاه در صربستان فرار کند و پیش وی برود.

یاسمینا می گوید: "لحظه بسیار دشواری برای من بود. حتی مطمئن نبودم که می خواهم شوهرم مرده باشد یا زنده. می دانستم که وی اطلاع دارد بر من چه گذشته است بنابراین وضعیت برای من خیلی، خیلی مشکل بود."

وی ادامه می دهد: "فکر می کردم که وی می خواهد به خاطر آنچه اتفاق افتاده من را ترک کند و کودکانم را هم با خود ببرد. اما به من گفت که نمی خواهد از من سئوالی بپرسد یا درباره وقایع وحشتناکی که برای خودش سپری شده بود صحبتی کند."

به گفته یاسمینا وی از صحبت کردن با روان شناسان نیز عاجز بود و در سال 1995 برای اولین بار اقدام به خودکشی کرد.

یاسمینا با بیان اینکه وی معتقد است خداوند به یک دلیلی وی را زنده نگه داشته، می گوید: "حال من هرگز دیگر خوب نخواهد شد."

وی از سال 2001 به همراه شوهر و فرزندانش در یک آپارتمان ساده در شهر سارایوو، مرکز بوسنی و هرزگوین زندگی می کند.

یاسمینا مالک این آپارتمان نیست و کل ملک باید براساس یک توافقنامه صلح که به جنگ بوسنی خاتمه داد به مالکان قانونی اش بازگردانده شود.

همین معاهده به پناهندگان و افراد بی خانمان - بیش از نیمی از مردم خانه های خود را در طول جنگ ترک کردند – اجازه می دهد به خانه و کاشانه خود بازگردند.

در همین حال مسوولان می گویند، یاسمینا باید به خانه بازسازی شده مادرشوهرش در «بیجلجینا» بازگردد. اما وی می گوید هرگز به مکانی که در آنجا 39 عضو خانواده خود را از دست داده و سرآغاز مصیبت هایش بوده، بازنخواهد گشت.

به گفته «آلیسا موراتکائوس»، رییس یک انجمن حامی یاسمینا و 1200 زن دیگر در سارایوو که مورد تعدی صرب ها قرار گرفته اند، این زنان یک نگرانی مشترک دارند.

آلیسا می گوید: "بسیاری از اعضای ما باید با واقعیات بازگشت به خانه خود دسته و پنجه نرم کنند. همه آنها قادر نیستند از نظر روانی به مناطقی بازگردند که در آنجا با چنین نقض شدید حقوق بشر مواجه بوده اند."

وی می افزاید: "هیچ زن تعرض شده ای به خانه پیش از جنگ خود بازنگشته است چرا که درخواست از آنها برای بازگشت به خانه در حالی که هنوز جنایتکاران و شکنجه دهندگان آزادانه در آن مناطق زندگی می کنند، اقدامی غیراخلاقی و غیرانسانی است."

یاسمینا می گوید: "نمی خواهم بچه هایم را به «بیجلجینا» ببرم. به فرزندانم گفته ام زمانی که من مردم استخوان هایم را هم به «بیجلجینا» نفرستند. نمی خواهم چیزی درباره «بیجلجینا» بشنوم. این شهر دیگر برای من وجود ندارد."

یاسمینا سپس تصویر جوانی اش را نشان می دهد، یک زن جوان زیبا، اما حتی این تصویر هم برای وی دردآور است چرا که به یاد می آورد زمانی سربازان وی را به خاطر زیباییش گلچین کردند.

"زمانی من زیبا بودم که به قیمت زندگیم تمام شد."

نیروهی صرب بوسنی مردان و پسران مسلمان را جدا و تیرباران کردند/ عکس: GETTY IMAGES

کشتار مردان و پسران مسلمان بوسنی

یکی از گزارش‌های سال 2002 سازمان ملل، دولت و مقامات نظامی هلند را به دلیل عدم پیشگیری از قتل‌ها مقصر دانست. در پی این گزارش، دولت هلند  با اعتراف به ناکامی نیروهای این کشور (عضو نیروهای پاسدار صلح سازمان ملل) در جلوگیری از کشتار سربرنیتسا استعفا داد.

در سال 2019 نیز دیوان عالی کشور هلند این حکم را تائید کرد و کشورش را تا حدی در مرگ 350 نفر در سربرنیتسا مسئول دانست.

در سال 2017، دادگاه سازمان ملل در لاهه "ملادیچ" از فرماندهان ارتش صرب بوسنی و عامل قتل عام سربرنیتسا را به نسل کشی و دیگر قساوت‌های جنگی محکوم کرد.

این فرمانده نظامی صرب بوسنی پس از پایان جنگ در سال 1995 مخفی شد و در یکی از روزهای سال  2011 در خانه پسرعمویش در شمال صربستان پیدا شد.

زن مسلمان سربرنیتسایی نجات یافته بر سنگ قبر پسرش بوسه می‌زند/ عکس: GETTY IMAGES

زن سربرنیتسایی نجات یافته

- نسل کشی چگونه آغاز شد؟

غیرنظامیان بوسنی، پس از اشغال شهر سربرنیتسا توسط صرب‌ها به فرماندهی ژنرال راتکو میلادیچ در 11 ژوئیه 1995، درحالی به نیروهای هلندی وابسته به نیروهای حافظ صلح سازمان ملل پناه آورده بودند که توسط سربازان هلند به صرب‌ها تحویل داده شدند.

ملادیچ در اظهارات خود در آستانه عید صربها گفته بود که این شهر را به ملت صرب هدیه می‌کنم. در نهایت زمان آن فرا رسید که از ترک‌ها (اصطلاحی که برای مسلمانان آن منطقه استفاده می‌شود) در این سرزمین انتقام بگیریم.

ملادیچ به دلیل کشتار بیش از 8 هزار بوسنیایی مسلمان در سربرنیتسا در 11 جولای 1995 از سوی دادگاه بین‌المللی جرایم جنگی لاهه به حبس ابد محکوم شد.

در این کشتار بیش از 8 هزار و 372 بوسنیایی کشته شدند، بسیاری از زنان و کودکان از خانه هایشان آواره شدند.

- مسیر مرگ

در پی سقوط سربرنیتسا بخشی از جمعیت مسلمان شهر به سربازان هلندی که در کارخانه قدیمی باتری سازی در مقابل مزار شهدای کنونی واقع شده پناه برده و بخشی دیگر نیز به منطقه تحت کنترل سربازان بوسنیایی که راه جنگلی بود، می گریزند.

اما هر دو گروه سرنوشت مشابهی را تجربه می‌کنند. راه جنگلی به دلیل قتل‌عام‌های گسترده ای که در آن رخ داده، در میان مردم به نام « مسیر مرگ» شناخته می شود، راهی که هزاران نفر اسیر دام سربازان صربستانی شده و جان خود را از دست دادند.

مردمی که به سربازان هلندی پناه برده بودند، شب اول در محل کارخانه قدیمی اسکان می یابند اما سربازان صربستانی که برای بازرسی به آنجا می روند خودسرانه اقدام به بازداشت برخی از مردان می کنند.

روز بعد سربازان صربستانی که بیرون از اردوگاه منتظر بودند، از بین خانواده‌هایی که مشغول سوار شدن به اتوبوس بودند، مردان را جدا کرده و به قتل رساندند، سپس در گورهای دسته جمعی دفن کردند. این در حالیست که زنان و کودکان این قربانیان سال‌‌ها دور از خانه های خود در تبعید به سر بردند.

- نقش هلند

نقش سربازان هلندی وابسته به نیروهای حافظ صلح سازمان ملل که برای غیرنظامیان بوسنیایی مامن به شمار می رفتند، پس از گذشت 23 سال همچنان مبهم است.

در تصاویری که از آن روزها در دست داریم، صحنه دست به سینه تام کارمنس فرمانده نیروهای صلح بان سازمان ملل 11 جولای 1995 با ملادیچ و تعارف مشروب به او پس از آتش گشایی سربازان صرب که وارد شهر شده‌اند، از اذهان پاک نمی شود. این در حالیست که ملادیچ پیش از خروج سربازان هلندی نیز هدایای مختلفی برای کارمنس ارسال می‌کند.

علی‌رغم تمامی این تصاویر کارمنس هرگز محاکمه نشده و دولت هلند نیز در کشتار سربرنیتسا کاملا محکوم شناخته نشد. دادگاه لاهه در پرونده ای که نزدیکان قربانیان در سال 2007 طرح دعوا کردند، دولت هلند را به علت تسلیم 300 غیرنظامی بوسنایی به سربازان صرب از سوی سربازان هلندی وابسته به نیروهای حافظ صلح سازمان ملل مقصر شناخت. بنا بر حکم دادگاه سربازان هلندی باید پیش بینی می کردند که این افراد کشته خواهند شد.

- حکم نسل‌کشی و جنایتکاران آن

دیوان بین‌المللی دادگستری ( لاهه) در سال 2007 براساس شواهد و مدارک دادگاه بین‌المللی کیفری یوگسلاوی سابق با صدور حکمی، حوادثی که در سربرنیتسا و حومه آن رخ داد را «نسل‌کشی» اعلام کرد.

دادگاه بین‌ المللی کیفری «یوگسلاوی سابق» در لاهه هلند، نوامبر گذشته ژنرال راتکو ملادیچ را به جرم قتل هزاران غیرنظامی بوسنیایی مجرم شناخته و به حبس ابد محکوم کرد.

این دادگاه همچنین رادوان کاراجیچ، رهبر پیشین صرب‌های بوسنی را به اتهام 10 جنایت جداگانه از جمله کشتار جمعی به 40 سال زندان محکوم کرده بود.

رادیسلاو کرستیج، یکی از ژنرال‌های سابق صرب به جرم نسل‌کشی به 35 سال، یدویه باژوویچ به 15 سال، دراگو نیکولیچ به 35 سال، لیبومیر بوروژانین به 17 سال، وینکو پاندوریجی به 13 سال، رادیوژه میلتیج به 19 سال، میلان گورو به 5 سال، ویادین پوپویچ و لیوبیسا بئارا نیز به حبس ابد محکوم شدند.

همچنین میلوراد تربیچ به جرم قتل‌عام بالغ بر هزار غیرنظامی در 13 جولای 1995 از سوی دادگاه بوسنی هرزگووین به 30 سال حبس محکوم شد.

در جریان پرونده های سربرنیتسا که در دادگاه های مختلف بررسی شد، 45 صرب در مجموع به 699 سال حبس محکوم شدند.

اسلوبودان میلوسویچ، رئیس جمهور یوگسلاوی سابق نیز به نسل کشی محکوم شد اما در حالی که پرونده وی در دادگاه بین‌ المللی کیفری «یوگسلاوی سابق» در لاهه هلند در جریان بود، در زندان جان باخت.

صرب ها بابت این جنایت عذرخواهی کرده اما هنوز از پذیرش این فاجعه به عنوان یک نسل‌کشی طفره می‌رود.

یک دادگاه بدوی در سال ۲۰۱۴ و یک شعبه دادگاه تجدید نظر هلند در سال ۲۰۱۷، دولت این کشور را در قبال انفعال کلاه‌ آبی‌های هلندی سازمان ملل متحد در جریان کشتار سربرنیتسا به میزان ۳۰ درصد مسئول دانسته بودند.

پاسداشت قربانیان

صربها اجساد مسلمانان بوسنیایی را در آن زمان در گورهای دسته جمعی قرار دادند و اکنون پس از گذشت چندین سال، سالانه پیکرهای جدیدی از قربانیان این حادثه شناسایی شده و به خاک سپرده می‌شوند.

در 9 جولای 2017 یعنی بیست و دومین سالگرد این رویداد نیز جنازه 70 قربانی نسل کشی سربرنیتسا در سارایوو و با حضور مقامات سیاسی، نظامی و فرهنگی بوسنی و هرزگوین، نمایندگان سیاسی کشورهای خارجی، خانواده‌های قربانیان و مردم سارایوو در مقابل ساختمان ریاست جمهوری تشییع شدند و در روز 11 جولای در قبرستان پوتوچاری به خاک سپرده شدند. بنابر اعلام موسسه مفقودین بوسنی و هرزگوین، “عالیا صالیحوویچ” متولد 1923، مسن‌ترین و “دامیر سولییچ” 15 ساله جوانترین قربانیانی هستند که طی مراسم امسال به خاک سپرده شدند.

از چند سال بعد از این فاجعه یعنی در اوایل قرن 21 میلادی، نمایشگاه دائمی عکسهای این جنایت در «گالری یازدهم ژوئیه ۹۵» شهر سارایوو برپا شده است.

طارق سامارا، عکاس بوسنیایی که این رویداد را ثبت کرده به خبرنگار یورونیوز می‌گوید: «از سال ۱۹۹۲ تا ۱۹۹۵ در سارایووی محاصره شده بودم و بعد به بوسنی شرقی رفتم. با وجودی که در سارایوو روزانه شاهد کشته شدن مردم بودم، اما هرگز تصور دیدن صحنه‌هایی که در جنگلهای شرق بوسنی دیدم را نداشتم. وقتی کنار جسدها راه می‌رفتم و بدنهای تکه شده‌ای را که حیوانات به گوشه‌های جنگل کشیده بودند نگاه می‌کردم، برایم روشن شد که نمی‌توانم فقط ناظر بی طرف باشم. هر کسی که این جنایات را دیده باشد، یک شاهد آگاه و مسئول است.»

در گالری «یازدهم ژوئیه نود و پنج» شهر سارایوو علاوه بر نمایشگاه دائمی عکسهای سیاه و سفید تاریک سامارا، ویدیوی شهادت بازماندگان قتل عام و همچنین نقشه‌های دیجیتال گورهای دسته جمعی در معرض دید است. طارق سامارا زندگی دردناک بازماندگان، مراحل دشوار پیدا کردن محل گورهای جمعی، نبش قبر و شناسایی بقایای اجساد و خاکسپاری آنها را ثبت کرده است.

"مارش میرا " یا "راهپیمایی صلح" نیز از دیگر اقداماتی است که سالانه برای پاسداشت یاد و خاطره قربانیان این فاجعه انسانی برگزار می‌شود. شرکت کنندگان این راهپیمایی صلح از روز سوم جولای حرکت خود را از سارایوو آغاز کرده و در ادامه مسیر خود به مقصد سربرنیتسا و قبرستان پوتوچاری حرکت می‌کنند. قابل ذکر است که دو هئیت اعزامی از کشورمان هیئت اول هیات نویسندگان به همت بنیاد شعر و ادبیات داستانی ایران شامل نویسندگان و محققان ایرانی و هیئت دوم متشکل از پزشکان متخصص، فعالان فرهنگی، فیلمسازان و اساتید دانشگاه در راهپیمایی امسال حضور فعالی داشتند.

در کنار مارش میرا، سازمان محیط زیست و حفاظت و پرورش پرندگان سارایوو نیز مسابقه‌ای را تحت عنوان "پرواز کبوترها از سارایوو به سربرنیتسا" تدارک دیده است. این مسابقه قرار است در روز 10 جولای 2017 برگزار و طی آن 300 کبوتر به نشانه صلح و به یاد قربانیان نسل کشی سربرنیتسا و همدردی با بازماندگان و خانواده‌های قربانیان رها شوند. در بیانیه این سازمان آمده است که "صلح برای همه نیاز است، مخصوصا بازماندگان جنگ؛ کسانی که بیشترین درد و رنج را در این مدت کشیده‌اند."

همه این اقدامات برای پاسداشت یاد و خاطره قربانیان این فاجعه تلخ از سوی بازماندگان و خانواده‌های قربانیان به صورت مرتب و سالیانه برگزار می‌شوند. اما در همین بین، بد نیست ببینیم عاملان این جنایت هولناک در حال حاضر و در بیست و دومین سالگرد این رخداد در چه وضعیتی قرار دارند. 

عاقبت جنایتکاران جنگی

دادگاه جنایات جنگی سازمان ملل متحد رادوان کاراجیچ، رهبر پیشین صرب های بوسنی را در ۱۰ مورد از ۱۱ اتهام مطروحه در پرونده، محکوم شناخت و به مجازات تحمل ۴۰ سال زندان رای داد. وی که از سال ۱۹۹۵ و به مدت ۱۳ سال همواره از سوی دادگاه لاهه به عنوان جنایتکار جنگی تحت تعقیب بود، نهایتا در ۲۱ ژوئیه ۲۰۰۸ در منطقه "وراچار" بلگراد دستگیر شد. محاکمه وی از سال ۲۰۰۹ میلادی آغاز و در ماه فوریه 2016 این رای برای او صادر شد. البته صدور این رای واکنش‌های منفی زیادی را در بوسنی و هرزه گوین به همراه داشت.

ژنرال راتکو ملادیچ فرمانده کل ارتش صرب بوسنی، در ۱۱ ژوئن ۱۹۹۵ از سوی دادگاه بین‌المللی جرائم جنگی لاهه تحت‌ تعقیب بود تا اینکه در ۲۶ می ۲۰۱۱ در لازارووی صربستان دستگیر شد. محاکمه وی در تاریخ ۱۶ می ۲۰۱۲ در دادگاه بین‌المللی لاهه آغاز شده و تاکنون نیز ادامه دارد.

دادستان دادگاه بین‌المللی کیفری یوگسلاوی سابق در شهر لاهه روز چهارشنبه 7 دسامبر 2016 در بیانیه پایانی خود در مورد حکم راتکو ملادیچ از دادگاه درخواست حبس ابد برای نامبرده کرد. آلن تگر، دادستان دادگاه گفت: "حکمی به غیر از حبس ابد متغایر با روند دادگاه، توهین به قربانیان زنده و مرده این حوادث و توهین به عدالت است."

ژنرال زدراوکو تولیمیر،  دستیار ویژه کاراجیچ و فرمانده اطلاعات ارتش صرب بوسنی، که پس از رادوان کاراجیچ و راتکو ملادیچ به عنوان سومین جنایتکار جنگی تحت تعقیب دادگاه بین‌المللی کیفری رسیدگی به جرایم جنگی یوگسلاوی سابق شناخته می‌شد، از سال ۲۰۰۵ از سوی دادگاه بین‌المللی کیفری یوگسلاوی سابق تحت تعقیب بوده سرانجام دو سال بعد در مرز صربستان و جمهوری صرب بوسنی و توسط دو پلیس صرب و بوسنیایی دستگیر شد. وی در سال 2011 به حبس ابد محکوم شد اما در سال 2016 در زندانی در لاهه درگذشت.

12 صرب بوسنیایی دیگر که در فاجعه سربرنیتسا به نسل کشی متهم شده بودند، بعد از گذراندن طول مدت محکومیت خود آزاد شدند و دیگر زندگی خود را پشت میله‌های زندان نمی‌گذرانند. بعضی از این افراد برای ادامه زندگی خود به محل‌هایی رفته‌اند که این فجایع و کشتارهای انسانی در آنجا رخ داده بودند و در همین حال برخی از آنان همچنان انکار می‌کنند که سربرنیتسا یک نسل کشی به حساب می‌آید.

اکثر این افراد که پس از طی کردن دوران محکومیت‌شان آزاد شده‌اند، اکنون بازنشسته شده و یا در بوسنی و هرزگوین و یا در صربستان زندگی می‌کنند. برخی از آنان دقیقا در مکانهایی که کشتار و فاجعه نسل کشی رخ داد یعنی جایی زندگی می‌کنند که خانواده‌های قربانیان و همچنین بازماندگان این فاجعه از نزدیک شاهد هستند که آنها آزادانه در خیابانهای شهر قدم می‌زنند.

وینکو پاندورویچ، جوبومیر بوروکانین، ویودوچ بلاژوچویچ  و دراگان جوکیچ از جمله دیگر افرادی هستند که با رای دادگاه جنایت‌های جنگی سازمان ملل متحد در لاهه محکوم شده بودند و اکنون دوران محکومیت خود را به پایان رسانده‌اند.

پاندورویچ که افسر سابق ارتش صرب‌های بوسنی بوده است به اتهام جنایات جنگی در سربرنیتسا به 13 سال زندان محکوم شد. وی بعد از آزادی زودهنگام در سال 2015، در حال حاضر با همسر و فرزندان خود در بلگراد صربستان زندگی می‌کند. 

وی در مصاحبه‌ای که با شبکه BIRN انجام داد با نارضایتی اظهار داشت رای دادگاه لاهه، شرایط را برای احراز شغل استاد دانشگاهی وی غیرممکن ساخته است و در این خصوص گفت: "برخی از دانشکده‌ها تمایلی به جذب مردمی با پیشینه مشابه من ندارند؛ آنها احتمالا از این می‌ترسند که سمن‌ها یا روزنامه نگاران بگویند که شخصی با "سابقه"‌ای شبیه به من، صلاحیت تعلیم دانش آموزان را ندارد." وی در ادامه افزود: به غیر از این موضوع، هیچگونه مشکل دیگری برای زندگی در صربستان به خاطر دوران محکومیت و زندانش متوجه او وخانواده‌اش نشده است.

پاندورویچ هم اکنون عضو فعال باشگاه ژنرال‌ها و دریاسالاران صربستانی و همچنین عضو انجمن سوگند برای سرزمین پدری صربستان است. این انجمن و باشگاه در زمینه گردهمایی مردمی از منطقه جمهوری صربسکا در بوسنی و جمهوری سابق صربستانی کراجینا فعالیت می‌کند که در زمان جنگ در کرواسی زندگی می‌کردند و الان در صربستان هستند.

وی همچنین بعد از آزادی از زندان کتابهای متعددی در زمینه علوم سیاسی و جنگ بوسنی چاپ کرده است و هم اکنون در حال نگارش کتاب جدیدی درباره تجربه شخصی خود بعنوان یک زندانی در بازداشتگاه دادگاه لاهه است که این کتاب اکنون در مقطع بازنگری قبل از چاپ به سر می‌برد. 

پاندورویچ علی رغم اعترافاتش همچنان انکار می‌کند که سربرنیتسا اقدام علیه بشریت و همچنین نسل کشی بوده است. وی بر این عقیده است که اصولا بحث جنگ در زمان یوگوسلاوی سابق اجتناب ناپذیر بود و عاقبت کار نمی‌توانسته تفاوت چندان زیادی داشته باشد.

پاندورویچ در جواب این سوال که آیا بر اساس عقاید و ادراکات شخصی‌اش می‌توانست اقدام متفاوت تری را انجام بدهد یا نه؟ اظهار داشت: "اعتقاد دارم که اقداماتم در طول زمان جنگ، اقدامات صحیحی بوده‌اند. اگر بخواهم شخصا در این مورد قضاوت کنم باید بگویم با توجه به شرح وظائف و موضعم در برابر دشمن و نیروهای خودی، اقداماتی که رخ دادند صحیح بودند."

جوبومیر بوروکانین، معاون سابق فرمانده تیپ ویژه وزارت کشور صرب‌های بوسنی به گذراندن 17 سال زندان محکوم شده بود که بعد از گذراندن دوران محکومیت خود در دانمارک، آگوست 2016 از زندان آزاد شد. وی اکنون بازنشسته شده و در شهر بیجلینا بوسنی به همراه همسر و فرزندانش زندگی می‌کند. وی برای مجله آنلاین "بنیاد استراتژی فرهنگی" که اصالتا سایت روسی است و دفتری در صربستان دارد، تحلیلهای سیاسی و امنیتی می‌نویسد.

ویودوچ بلاژوچویچ، فرمانده سابق تیپ براتوناک ارتش صرب های بوسنی نیز به تحمل 15 سال زندان محکوم شد که این دوران را در زندانی در کشور نروژ طی کرد. وی هم اکنون در خانه‌ای اجاره‌ای در بانجا لوکا به عنوان یک بازنشسته نظامی زندگی می‌کند.

دراگان جوکیچ، مسئول سابق بخش مهندسی تیپ ازوورنیک ارتش صرب‌های بوسنی هم به 9 سال زندان محکوم شد که این دوران را در زندانی در اتریش سپری کرد. وی که در حال حاضر یک بازنشسته نظامی به حساب می‌آید که به همراه خانواده‌اش در ازوورنیک زندگی کرده و حقوق و مزایای یک افسر بازنشسته در سطح سرهنگ دوم را دریافت می‌کند.

اسامی جدید

از این اسامی معروف فاجعه نسل کشی سربرنیتسا که بگذریم، به اسامی و چهره‌های ناشناخته‌ای می‌رسیم که در طول این سالها در سایه اسامی این افراد معروف پنهان مانده بودند. مدارک هویتی سه تن از افرادی که در دادگاه لاهه محکوم شدند به دلیل محافظت از آنها پس از آزادیشان تغییر کرده است. 

یکی از آنها سرباز ارتش صرب‌های بوسنی "درازن اردموویچ" بود که در اعترافات خود اظهار داشته که در جولای 1995 در تیراندازی به 1000 و 1200 بوشنیاک اهل سربرنیتسا در منطقه برانجوو مشارکت کرده است. وی در ادامه اعترافاتش قید کرده که این تیراندازی‌ها به مدت 6 ساعت به طول انجامیده است. اردموویچ دوران محکومیت 5 ساله خود را 17 سال پیش به اتمام رسانید و اکنون در اروپا زندگی می‌کند. وی همچنین به عنوان شاهد در دادگاه راتکو ملادیچ، فرمانده سابق ارتش بوسنیایی‌های صرب نیز شهادت داده است.

مومیر نیکولیچ، دستیار سابق فرمانده امور امنیتی و جاسوسی تیپ براتوناک ارتش صرب‌های بوسنی تنها شخصی است که مشارکت در عملیات برای کشتار "برنامه ریزی شده و نظام مند" بیش از 7000 بوشنیاک و تبعید زنان و بچه‌های اهل سربرنیتسا را  پذیرفته و تایید کرده است. وی پس از طی کردن دوران محکومیت 20 ساله اش در زندانی در فنلاند، سه سال پیش آزاد شد. مدارک هویتی او تا اندازه‌ای تغییر کرد که وقتی در خارج از بوسنی و هرزگوین یا صربستان زندگی می‌کند از اسم متفاوتی برای خود استفاده نماید.

نیکولیچ در حال حاضر بازنشسته است. او به طور منظم از مادر و منزل خانوادگی خود در زادگاهش شهر براتوناک بازدید می‌کند. وی هم اکنون در حال نگارش دو کتاب است که یکی از آنها درباره عملیات‌های نظامی در منطقه سربرنیتسا و دیگری نیز درباره جنبه‌های سیاسی سقوط و انحطاط یوگوسلاوی سابق است. وی به همراه خانواده‌اش در کنار خانه‌هایشان در بوسنی و هرزگوین و صربستان، اقامتگاهی را نیز در کشور سوئد دارد که گاها برای استراحت به آنجا مسافرت می‌کند.

نیکولیچ تنها یکی از صدها جنایتکار جنگی است که بازماندگان و خانواده‌های قربانیان نسل کشی بوشنیاک‌ها در سربرنیتسا باید ببینند، آنها در محله‌هایی مشغول زندگی کردن هستند که روزگاری این فجایع انسانی با دست آنها در این منطقه به وقوع پیوست. 

هجرا کاتیک، رئیس انجمن مادران سربرنیتسا در مصاحبه با شبکه BIRN اظهار داشت که "من در تمامی روزهای هفته مجرمان فاجعه سربرنیتسا را در این منطقه میبینم." کاتیک در ادامه صحبت‌های خود اینطور ادعا کرد که: "حدود 400 نفر که در نسل کشی مشارکت داشتند را به نحوی روزانه میبینم و مابقی هم در حال حاضر به استخدام نیروهای پلیس یا موسسات دولتی درآمده اند. انجمن ما فهرست اسامی تمامی این افراد را دارد. بعضی از آنها حتی استاد دانشگاه هم هستند. چنین اقداماتی قربانیان این فاجعه را راضی نمی‌کند و این غم هرگز از اذهان و قلبهای ما بیرون نخواهد رفت." 

مدارک هویتی دراگان اوبرنوویچ هم بعد از دادگاه لاهه و به دلیل محافظت از وی بعد از آزاد شدن از زندان تغییر کردند. وی که رئیس سابق دفاتر مرکزی فرماندهی و معاون فرمانده تیپ اول پیاده نظام ازوورنیک ارتش صرب‌های بوسنی به حساب می‌آمد نیز در آن زمان به 17 سال زندان در کشور نروژ محکوم شد. وی پس از گذراندن دوران محکومیتش، در خارج از مرزهای بوسنی و صربستان به همراه خانواده‌اش به زندگی خود ادامه می‌دهد.

میلیووج سیرکوویچ، زوران کوزیک، واسو تودوروویچ، مارکو بوشکیچ  و ملادن بلاگوویچ پنج جنایتکار فاجعه سربرنیتسا هستند که از سوی دادگاه دولتی بوسنی و هرزگوین محکوم شناخته و به زندان انداخته شده بودند هم پس از سپری کردن دوران محکومیت خود اکنون از زندان آزاد شده اند.

سیرکوویچ که در طول سالهای جنگ در مرکز آموزشی جاهورینا در وزارت کشور بوسنی کار می‌کرد، پس از قبول فرجام خواهیش و گذراندن 5 سال دوران محکومیت به کشور مادری خود صربستان بازگشت. وی هم اکنون به عنوان هنرور صنایع دستی در روستای پدری خود به همراه خانواده اش زندگی می‌کند.

کوزیک هم که در همین مرکز آموزشی کار می‌کرد به گذراندن 5 سال زندان محکوم شد اما اطلاعاتی در خصوص دادگاه و یا محل زندانش در دسترس نیست.

بوشکیچ، عضو سابق دسته دهم شناسایی ارتش صرب‌های بوسنی نیز به 10 سال زندان محکوم شد. وی هم اکنون در حال سپری کردن دوران محکومیتش است اما اطلاعاتی درخصوص محل زندان یا نحوه زندگی او نیز در دسترس نیست.

تودوروویچ، عضو سابق نیروی ویژه پلیس اسکوویچ  هم بعد از امضاء پذیرش گناهکاریش در دادگاه، به 6 سال زندان محکوم شد و پس از طی کردن دوران محکومیتش اکنون در منطقه براتوناک زندگی می‌کند.

بلاگوویچ عضو سابق پلیس منطقه براتوناک نیز پس از طی کردن 17 سال دوران محکومیتش به آمریکا رفته و در آنجا زندگی می‌کند. 

در همین راستا در تاریخ 27 ژوئن 2017، دادگاه تجدید نظر لاهه اعلام کرد دولت هلند از نظر حقوق مدنی، مسئول کشته شدن دست کم ۳۰۰ مرد و پسر مسلمان در سربرنیتسا است. بنا به گفته این دادگاه، ماموران صلح سازمان ملل (موسوم به کلاه آبی‌ها) که از طرف هلند در آن منطقه حضور داشتند، باید از قربانیان این فاجعه محافظت می‌کردند. پیش از این و در سال ۲۰۱۴ دادگاه مستقر در شهر لاهه هم دولت هلند را در زمینه این کشتار مسئول دانسته بود.

این پرونده در سال 2014 و در پی شکایت خویشاوندان قربانیان نسل کشی سربرنیتسا و سازمان مادران سربرنیتسا در دادگاه بررسی می‌شد.

در اعلام جرم خانواده قربانیان آمده است که: "پس از پایان جنگ داخلی بوسنی، در ژوئن ۱۹۹۵، ۴۰۰ سرباز صلح‌بان هلندی حافظ امنیت این شهر که از سوی سازمان ملل متحد منطقه حفاظت شده و امن اعلام شده بود در انجام وظایف خود کوتاهی کرده‌اند، زیرا مردان بوسنایی پس از خروج از پناهگاه سازمان ملل کشته شدند. نیروهای هلندی در پناهگاه خود در سربرنیستا هزاران پناهجوی مسلمان بوسنیایی را تحت حمایت داشتند. پس از تکمیل ظرفیت پناهگاه از پذیرش پناهجویان جدید سر باز زدند و به نیروهای صرب اجازه تخلیه پناهجویان را دادند." در گزارش دادگاه اولیه آمده بود که صلح‌بانان هلندی می‌دانستند که مردان و پسران جوانی که از بقیه جدا شده و به منطقه نامعلومی برده شدند در خطر هستند. 

قاضی این پرونده لاریسا الوین در مصاحبه مطبوعاتی انجام شده به خبرنگار یورونیوز اعلام کرد: «نیروهای حافظ صلح هلندی که با صر‌ب‌های بوسنی همکاری کرده و اجازه بردن این افراد را دادند، غیر قانونی عمل کردند. کاملا مطمئن هستیم که اگر نیروهای حافظ صلح هلندی به درستی عمل کرده بودند این 300 نفر که توسط صرب‌ها برده شدند، زنده می‌ماندند.»

نهایتا دادگاه تجدید نظر لاهه در تاریخ 27 ژوئن 2017 اعلام کرد دولت هلند از نظر حقوق مدنی، مسئول کشته شدن حداقل ۳۰۰ مرد و پسر مسلمان در سربرنیتسا است.

با پایان جنگ داخلی یوگسلاوی و تجزیه این کشور در اواخر دهه ۹۰ قرن بیستم، گروهی از بازماندگان قربانیان با تشکیل انجمن «مادران سربرنیتسا» علیه دولت هلند شکایت کرده و خواستار پرداخت غرامت از سوی این کشور شدند.

دادگاه عالی هلند، با تایید ماهوی رای دادگاه بدوی و تجدید نظر، مسئولیت مستقیم این کشور در قبال جان با ختن ۳۵۰ مرد و پسر بوسنیایی در جریان کشتار سربرنیتسا را پذیرفت.

یا این حال همین مرجع قضایی، این مسئولیت را به ده درصد کاهش داد. در این حکم آمده است که اگر قربانیان در منطقه تحت حفاظت سازمان ملل می‌ماندند، تنها ۳۰ درصد شانس زنده ماندن داشتند. با این حال دادگاه استدلال کرده است که صلحبانان هلندی تنها ۱۰ درصد مسئولیت خروج قربانیان از منطقه و کشته شدن آن‌ها را برعهده داشتند.

این حکم به آن معنی است که بازماندگان قربانیان، تنها می‌توانند ۱۰درصد غرامت درخواست شده را از دولت هلند مطالبه کنند.

دولت وقت یوگسلاوی مسلمانان بوسنیایی و به‌ویژه نیروهای تحت امر علی عزت بگوویچ، رئیس جمهوری وقت بوسنی را به نفرت پراکنی و تلاش برای کشتار صرب‌های ساکن بوسنی و هرزگوین متهم می‌کرد.

حمله نیروهای نظامی و شبه نظامی جمهوری خودخوانده صرب‌های بوسنی (صرپسکا) به مسلمانان با همراهی دولت مرکزی یوگسلاوی به ریاست اسلوبودان میلوشویچ، یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های انسانی در دهه پایانی قرن بیستم را رقم زد.

جنگ در بوسنی در دسامبر سال ۱۹۹۵ با پیمان صلح دیتون به پایان رسید. دیوان بین‌المللی ویژه رسیدگی به جرایم ارتکابی در یوگسلاوی سابق شماری رهبران صرب از جمله اسلوبودان میلوشویچ را به دلیل مشارکت در نسل‌کشی مسلمانان به حبس‌های طولانی مدت محکوم کرد.

دیدگاه قربانیان فاجعه

مسئله بازگشت جنایتکاران نسل کشی فاجعه سربرنیتسا به محلهایی که این جنایتها در آنجا به وقوع پیوسته‌اند، منجر به ایجاد ناآرامی و ناراحتی‌های فراوان در میان سازمانهای وابسته به قربانیان قتل عام بوشنیاک‌ها شده است.

خانم مدیحه اسماجیچ، روزنامه نگار اهل سربرنیتسا با اظهار این موضوع که بازگشت جنایتکاران جنگی آزاد شده از زندان به منطقه‌های ازوورنیک و براتوناک که این فجایع در سال 1995 در آنها رخ داده‌اند، زخم‌های کهنه را باز کرده است، گفت: "حضور آنها در محل‌هایی که این جنایات به وقوع پیوسته‌اند منجر به بازشدن جراحات روحی قربانیان و بازماندگان این فاجعه شده است."

وی اضافه کرد که مردم باید در کنار هم زندگی کنند اما این موضوع که چه کسی به کجا تعلق دارد باید مشخص شود. وی در ادامه اظهار داشت: من عقیده دارم که این اقدام برای نسلهای آینده کشور که می‌خواهند زندگی عادی را داشته باشند مفید خواهد بود.

سیجا کوویچ، جامعه شناس اهل بوسنی هم با اشاره به این نکته که هیچگونه محدودیت قانونی برای زندگی اجتماعی جنایتکاران جنگی در بوسنی وجود ندارد گفت اگرچه قربانیان احساس ناخوشایندی دارند اما در این زمینه کاری از دست هیچ کس ساخته نیست.

کوویچ درخصوص مسائل اخلاقی جانبی این موضوع هم اینچنین توضیح داد که هیچگونه محدودیت قانونی برای جلوگیری یا امتناع از ورود یا زندگی مجرمانی که دوران محکومیت خود را طی کرده‌اند، در صحنه جرمی که مرتکب شده اند وجود ندارد. از دیدگاه قانونی مجرمان پس از گذراندن دوران محکومیت خود، جزو مردم عادی جامعه به حساب می‌آیند و اختیار دارند مثل بقیه مردم در هر مکانی که اختیار می‌کنند زندگی کنند.