پژوهشگاه بین المللی المصطفی (ص)
تاریخ مطلب : 1399/03/05
پیوست مرتبط : عکس / فیلم / صوت
مجموعه : پژوهشکده مطالعات منطقه ای
هادی ترکی(دانشجوی دکتری روابط بین الملل):

حزب‌الله لبنان نمونه بارز گروهی سیاسی- ایدئولوژیکی است که علاوه بر حفظ اصول و آرمان‌های خود، درک درستی از تحولات داخلی و منطقه‌ای داشته است

 

لبنان؛ کشوری در غرب آسیا قرار دارد که در ۲۳ نوامبر 1943 اعلام استقلال کرد. پس از بحران سال 1945 میلادی توافق شد تا فرانسه و بریتانیا لبنان را تخلیه کنند. این امر در سال 1946 تحقق یافت. لبنان به رغم مداخله در جنگ اعراب و اسرائیل در سال‌های 1948 و 1949 از نظر اقتصادی در وضعیت مناسبی بود (نادری سمیرمی، 1367: ص81). با این حال، لبنان در زمره کشوری چندفرهنگ­گرا محسوب می‌شود که البته مسیحیان نیز در آن زندگی می‌کنند. در واقع راهبان مسیحی مارونی در قرن هفدهم میلادی به این منطقه وارد شده و آنچه امروز بزرگ­ترین فرقه مسیحی لبنان به شمار می­رود را تأسیس نمودند. دیگر فرقه‌های مسیحی که لبنان را به عنوان خانه خود برگزیدند عبارتند از؛ ارتدوکس‌های یونانی، «ملکیت»‌ها یا کاتولیک‌های یونانی، و جدیدتر از همه، مسیحیان آمریکایی.

نقش «عقیده» و «ایدئولوژی» در شکل گیری گروه‌های سیاسی در جهان اسلام حائز اهمیت است. به طوری که وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 ه. ش به عنوان یک انقلاب مذهبی باعث تغییرات گسترده‌ای در منطقه غرب آسیا شد. این تأثیرگذاری حتی به صورت یک برنامه مدون در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران پس از انقلاب با عنوان «صدور انقلاب» نیز دنبال شد. به طوری که گفته می‌شود؛ اهداف اصلی صدور انقلاب چهار ناحیه جغرافیایی عمده تشکیل شده است. خلیج فارس، آسیای مرکزی و قفقاز شوروی، افغانستان و لبنان (رمضانی، 1388:ص68). بنابراین؛ لبنان به طور خاص در رأس اهداف صدور انقلاب اسلامی ایران قرار داشت و در این میان گروه شیعی حزب‌الله که پایگاه اجتماعی خود را از میان شیعیان جنوب لبنان به دست آورده بود، تحت تأثیر آموزه‌های انقلاب اسلامی شکل گرفت و در اصول رهبری و اهداف انقلابی خود از انقلاب اسلامی ایران تبعیت کرده بود.

ضمن اینکه قبل از وقوع انقلاب اسلامی‌ایران، نفوذ و مراوده‌های میان روحانیون شیعی در لبنان و ایران باعث همگرایی فکری میان آنان شده بود. اما وقوع انقلاب این همگرایی را در عرصه عمل نشان داد. بنابراین گسترش نفوذ روحانیون شیعی در لبنان یکی از دلایلی است که شیعیان لبنان، انقلاب اسلامی ایران را پذیرفته‌اند، به این ترتیب باید گفت؛ انقلاب اسلامی ایران باعث شکل‌گیری گروه‌هایی همسو و هم جهت با اهداف منطقه‌ای خود نظیر حزب‌الله شده بود. گروهی که تحت تأثیر انقلاب اسلامی ایران در سال 1357 هـ. ش شکل گرفت و تا امروز تداوم یافته است. به علاوه، انقلاب اسلامی ایران جسارت گروه‌های سیاسی اسلام‌گرا در منطقه را افزایش داده بود.

بنابراین علاوه بر اینکه حزب‌الله لبنان تحت تأثیر مستقیم آموزه‌های انقلاب اسلامی شکل گرفت، سایر گروه‌های سیاسی نیز نوعی وفاق انقلابی را در منطقه شکل دادند که این موضوع به نوبه خود اعتماد به نفس گروه‌های همچون حزب‌الله را دوچندان می‌کرد. به هر ترتیب، پیروزی انقلاب اسلامی ایران که هم زمان با ناپدید شدن امام موسی صدر بوده، بسترساز احیای نهضت شیعی لبنان شد و شیعیان با تاثیرپذیری از ایران در مقایسه با قبل از انقلاب حالت فعال به خود گرفته و به تدریج با انتقال از حاشیه قدرت به مرکز تقل تحولات، نقش فزاینده‌ای را در تحولات سیاسی اجتماعی لبنان به عهده گرفتند (حسینی، قاسمی حیدری: 1394: ص38).

در مجموع؛ عـوامـل ذیل را باید در شکل گیری حزب‌الله مهم دانست:

1. تأثیر آموزه‌های انقلاب اسلامی ایران بر لبنان، به ویژه شیعیان؛

2. محرومیت و فقدان عدالت اجتماعی در جامعه» مسلمانان و ناکارآمدی ساختار حکومتی موجود؛

3. جنگ­های داخلی و فروپاشی نظام دموکراسی اجتماعی و نادیده گرفتن حقوق سیاسی فرهنگی شیعیان؛

4. افزایش تجاوزات رژیم صهیونیستی به مناطق جنوبی برای تضعیف جایگاه مسلمانان؛

5. تحولات منطقه‌ای نظیر مذاکره‌های صلح اعراب و اسرائیل و مداخله» گسترده کشورهای بیگانه در مسائل لبنان (تلاشان، 1389: ص57).

حزب‌الله در واقع محصول شرایط تاریخی خاصی است که هم در بُعد داخلی و هم در بُعد منطقه‌ای، شرایط خاصی برای لبنان ایجاد شده بود. به طوری که تحرکات اسرائیل در اطراف مرزهای این کشور و تنوعات قومی و مذهبی گسترده در این کشور باعث روی آوردن برخی گروه‌ها نظیر حزب‌الله به نبرد مسلحانه شده بود. به هرحال، حزب‌الله محصول مبارزات جنبش امل در طی سال‌های طولانی بود که بعدها به صورت مستقل در قالب حزب‌الله درآمد. در زمانی که جنبش امل در لبنان فعال بود، پادگان‌های آموزشی زیادی در مناطق گوناگون به وجود آمد که مهم ترین پادگان‌های آموزشی منطقه «الشعری» و «جنتا» در کنار روستای «البنی شیت» بود.

این منطقه در نزدیکی مرز شرقی سوریه قرار دارد و همان جایی است که پادگان‌های آموزشی جنبش امل در آن واقع شده و از همان زمان بود که بر شمار هواداران «جنبش اسلامی جدید» که بعدها «حزب‌الله» نام گرفت، افزوده شد، در کل؛ حزب‌الله نقش مهمی در مبارزه با اسرائیل و حفظ نهضت مقاومت بر عهده دارد. به‌طوری که «پولاک» این موضوع را این‌گونه بیان می‌کند: «میان ایران، سوریه و حزب‌الله ارتباطی وجود دارد که در یک رویکرد با عنوان «محور مقاومت» خوانده می‌شود و به دنبال مقابله با سیاست‌های اسرائیل در منطقه و همچنین رژیم‌های سنی همسو به غرب در منطقه خاورمیانه هستند» .

دکترین حزب‌الله؛ از جنبشی ایدئولوژیک تا جنبشی سیاسی- اجتماعی

حزب‌الله لبنان نمونه بارز گروهی سیاسی- ایدئولوژیکی است که علاوه بر حفظ اصول و آرمان‌های خود، درک درستی از تحولات داخلی و منطقه‌ای داشته است و به همین دلیل نیز توانسته با حفظ آن اصول، جایگاه مستحکمی در داخل لبنان و منطقه بدست آورد. این ویژگی حاصل فعالیت‌های مؤثر اجتماعی، سیاسی، رسانه‌ای و مردمی حزب‌الله در داخل لبنان و درک درست آنان از تحولات منطقه‌ای است. به طوری که رهبران جنبش، با در نظر گرفتن شرایط خاص لبنان، تنها درصدد تبدیل شدن به یک گروه سیاسی مؤثر در این کشور هستند.

در همین راستا، حزب‌الله قصد ایجاد حکومت اسلامی در لبنان را ندارد چرا که لبنان دارای فرهنگ و ادیان مختلفی است. به‌گونه‌ای که هیچ نمی‌توانند به طور قاطع بر دیگران برتری یابند، بلکه؛ می‌بایست به صورت مشترک و با تعامل با یکدیگر در کنار هم در لبنان زندگی کنند. این موضوع را می‌توان در بیانات سید حسن نصرالله استنباط کرد: «ما بر این عقیده‌ایم که تشکیل یک حکومت اسلامی نیازمند تمایل عده‌ای زیادی از مردم می‌باشد که این در شرایط لبنان فراهم نیست و احتمالا نخواهد بود» (پروین و باقری چوبه، 1393: ص95).

علاوه بر این وی با در نظر گرفتن شرایط خاص لبنان و وجود گروه‌های سیاسی متعدد، نقش مردم را در سرنوشت خود تعیین کننده می‌داند و در این باره می‌گوید: «این مردم هستند که بر اساس اکثریت مطلق آراء تصمیم می‌گیرند. بنابراین برپایی جمهوری اسلامی در شرایط کنونی لبنان مطرح نیست» (پروین و باقری چوبه، 1393: ص95).

نقش حزب‌الله لبنان در ساختار نظام سیاسی لبنان از جمله در دولت همواره با مواضع مختلفی همراه بوده است به طوری که در دوران ریاست جمهوری «امین جمیل» و پس از آن موضع مخالف داشت، اما پس از امضای «توافقنامه طائف» مواضع این حزب به تدریج و متناسب با تحولات ساخت قدرت سیاسی متحول شد. اگر چه حزب‌الله لبنان در آغاز تأسیس، خود را درگیر جزئیات رویدادهای لبنان و روند مربوط به نظام سیاسی آن نکرد، اما با گذشت زمان و بروز تحولات گسترده به ویژه توافقنامه طائف پیگیری جزئیات رویدادهای داخلی و بررسی مواضع نظام سیاسی و حلقه‌های اطراف آن در دستور کار حزب‌الله قرار گرفت (دارابی، 1387: ص46). حتی سران حزب‌الله در طی سال‌های پس از توافقنامه طائف، تصمیم گرفتند تا به صورت مشخص در انتخابات لبنان شرکت کنند و برنامه‌های خود را به صورت یک گروه سیاسی ارائه دهند.

علاوه بر این حزب‌الله با در نظر گرفتن شرایط سیاسی لبنان حتی به ائتلاف سازی در عرصه سیاست ورزی آورد و در قامت یک حزب و گروه سیاسی فعالیت‌های قابل توجهی انجام داده است. به دست آوردن کرسی‌های در مجلس، نقش آفرینی در تحولات سیاسی منطقه و همسویی با سیاست‌های منطقه‌ای جبهه مقاومت نشانه‌هایی از کارنامه سیاست ورزی حزب‌الله به شمار می‌رود. از زمان شکل‌گیری این گروه تا به امروز، وفاداری حزب‌الله بر سر آرمان‌های خود از جمله مبارزه با اسرائیل و پیروی از ولایت فقیه و شعارهای جمهوری اسلامی هرگز دچار خدشه نشد. در عرصه تحولات داخلی نیز حزب‌الله در مناطق مختلف با گذاشتن چند جای خالی در فهرست خود زمینه را برای مصالحه و ائتلاف با همه گروه­ها و حتی عشایر باقی گذاشت. به این ترتیب در زیر لوای سیاست ائتلاف و مصالحه، حزب‌الله توانست به توافق‌های مهمی دست یابد.

عنصر «عقیده» و «ایدئولوژی» علاوه بر اینکه نقش مؤثری در قوام بخشی به جنبش حزب‌الله دارند، متناسب با شرایط زمانه ابزارهای جدیدی را پدید می‌آورند که نقش مؤثری در دستیابی جنبش به اهداف آنان دارد. به طوری که ایمان به اسلام، اعتقاد به جهاد در راه خدا و نیل به شهادت به عنوان مبدأ رستگاری موجب شده تا نیروهای مقاومت اسلامی لبنان در برداشتن موانع و سختی‌ها از مسیر خود قدرت استثنایی یابند و بدون هیچ تغییر رویکردی به مقابله با رژیم صهیونیستی بپردازند. جنبش حزب‌الله روحیه شهادت را از افکار و دیدگاه‌های انقلاب اسلامی به ارث برد که نتیجه آن شجاعت نیروهای حزب‌الله در مقابل دشمن ماتریالیستی‌ای بود که با خرد محاسبه‌گری خود خواهان فرار از مرگ، زنده ماندن و ادامه زندگی دنیوی بود (درخشه و بیگی، 1395: ص53).

همچنین حزب‌الله با تاکید بر روحیه مقاومت­پذیری و تاکید بر عنصر «عقیده» و «ایدئولوژی» خود، نوعی «ما می‌توانیم» را در ساختار موزائیکی لبنان به وجود آورده‌است. به‌گونه‌ای که ائتلاف طرفدار حزب‌الله با شرکت در انتخابات 1397 که در این انتخابات 583 نامزد در قالب 77 فهرست در 15 حوزه انتخاباتی برای تصاحب 128 کرسی پارلمان لبنان با هم رقابت کردند- توانسته است 67 کرسی پارلمان را به دست آورد. به‌عبارتی؛ اکثریت پارلمان در دست جریان مقاومت لبنان قرار گرفته است. طبق قانون اساسی لبنان رئیس پارلمان باید یک شیعه و نخست وزیر سنی باشد که این امر می‌تواند نقطه عطفی حتی برای تغییر قانون اساسی باشد (روزنامه جام جم، شماره 5100 به تاریخ 18/2/97).

در همین چارچوب رهبران حزب‌الله اسلام و رسالت و پیام دین را بسیار انعطاف پذیرانه به مردم نشان داده و از تحمیل دین که به کمک زور که زنان را به پوشاندن وادار و شرب خمر را حرام می­کند، سخنی به میان نیاورده‌اند. سیدحسن نصرالله در این‌باره گفته است: «اعتقاد ما از لحاظ ایدئولوژیک این است که حکومت اسلامی بهترین راه برای حل مسائل و مشکلات اجتماعی است، ولی تحمیل چنین حکومتی را به زور آن هم در حکومتی چند طایفه‌ای مانند لبنان قبول نداریم» (بزی، 1386، ص100ـ 101). در نهایت اینکه حزب‌الله لبنان توانسته با به کار بردن تدابیر مناسب، در ایستگاه نخست به مقابله با رژیم صهیونیستی بپردازد و پس از ناکام کردن آن رژیم در تحقق اهداف خود اعتبار یابد، سپس در ایستگاه دوم به کمک هم پیمانان منطقه‌ای خود قدرت یافته و توانسته با بسیاری از احزاب و گروه‌های مختلف در لبنان به گفت وگو بپردازد و در ایستگاه سوم با مقبولیتی که از جامعه به دست آورد توانسته‌است؛ صلاحیت خود را در عرصه سیاسی و اجتماعی جامعه لبنان به منصه ظهور برساند (درخشه و بیگی، 1395:ص39).

 

برخی از منابع:

1.    بزی، محمد حسین (1386)، زبور مقاومت: حزب‌الله در کلام مقاومت، ترجمه مصطفی اللهیاری، چاپ اول، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.

2.       پروین، خیرالله و عباس باقری چوبه(1393)، پندارشناسی اقدامات حزب‌الله لبنان از منظر حقوق بین‌الملل، تهران، نشر خرسندی.

3.       تلاشان، حسن (1389)، «ژئوپلتیک شیعه در لبنان»، مجله اخبار شیعیان، مرداد ، شماره 57.

4.    حسینی، علی و قاسمی حیدری، سوسن، (1394)، «تاثیر بن لایه‌های انقلاب اسلامی ایران بر بیداری سیاسی، اجتماعی شیعیان لبنان»، دوفصلنامه بیداری اسلامی، سال چهارم، شماره هفتم، بهار و تابستان.

5.       دارابی، علی، (1387)، زیتون سرخ: حزب‌الله الگوی مقاومت، چاپ دوم، تهران: مؤسسه فرهنگی مطبوعاتی جام جم.

6.    درخشه و بیگی، جلال و علیرضا (1395)، (کارآمدی حزب‌الله لبنان در دستیابی به مقبولیت اجتماعی و مشروعیت سیاسی)، فصلنامه پژوهش‌های سیاسی جهان اسلام، سال ششم، شماره چهارم، زمستان 95، صص 59-33.

7.    رمضانی، روح الله (1388)، صدور انقلاب ایران: سیاست، اهداف و وسایل، در انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن، نوشته جان. ال. اسپوزیتو، ترجمه محسن مدیرشانه چی، چاپ سوم، تهران: مرکز بازشناسی اسلام و ایران.

8.       روزنامه جام جم، شماره 5100 به تاریخ 18/2/97